Ustawodawstwo pierwotne dotyczące polityki strukturalnej na poziomie Unii Europejskiej

Po raz pierwszy podstawy prawne europejskiej polityki regionalnej zapisano w preambule Traktatu EWG w 1957 r. w Rzymie poprzez zapis: „państwa członkowskie będą dążyć do zjednoczenia gospodarki narodowej i wspierać jej harmonijny rozwój, zmniejszając różnice pomiędzy poszczególnymi obszarami". W tym traktacie została zapisana konieczność zwrócenia uwagi na wspólne działanie państw członkowskich w celu osiągnięcia „wzmocnienia jedności swoich gospodarek i zabezpieczenia ich harmonijnego rozwoju przez redukcję zróżnicowań istniejących między regionami oraz łagodzenie zacofania regionów mniej uprzywilejowanych". Jednak w tym samym Traktacie nie zostały zapisane żadne inne ustalenia dotyczące polityki regionalnej. W Traktacie EWWiS w 1960 r. wprowadzono zapis o możliwości finansowania innowacyjnych rodzajów działalności w regionach rekonwersji przemysłu przez Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. EWWiS miała również możliwość również udzielania pożyczek i subwencji związanych z rozwojem regionalnym i polityką strukturalną. Większość środków była przeznaczona na modernizację górnictwa i przemysłu hutniczego, jak również na tworzenie nowych miejsc pracy dla pracowników zwalnianych z tych gałęzi przemysłu w ramach restrukturyzacji.

W swoich początkach polityka regionalna WE skupiała się przede wszystkim na jej koordynowaniu w poszczególnych państwach członkowskich, mając na względzie ochronę przed ewentualnymi wypaczeniami swobody konkurencji.

W podpisanym w 1986 r. Jednolitym Akcie Europejskim (JAE) wprowadzono dopiero do Traktatu wzmiankę na temat polityki regionalnej. Wprowadzono Tytuł V pt. „Spójność ekonomiczna i społeczna”, w którym została podkreślona potrzeba zniwelowania dysproporcji i zacofania w rozwoju niektórych regionów Wspólnoty (art. 130a Traktatu o WE). Zgodnie z art. 130d JAE ustalony został limit jednego roku na uzyskanie akceptacji Rady Europejskiej na prowadzenie rozporządzenia dotyczącego koordynacji funduszy strukturalnych. Oprócz tego określono spójność społeczną i gospodarczą jako cel wszystkich funduszy strukturalnych. Jednolity Akt Europejski zapoczątkował przeprowadzenie reformy funduszy strukturalnych w 1988 r. oraz podjęcie decyzji o podwojeniu wielkości funduszy strukturalnych. Jednolity Akt Europejski (został on zawarty w lutym 1986 r. W Luksemburgu, wszedł w życie 01.07.1987 r.) spowodował wzmocnienie znaczenia polityki regionalnej wewnątrz Wspólnoty.

Najważniejszą kwestią w kształtowaniu polityki regionalnej było wprowadzenie do Traktatu EWG nowego rozdziału, który był poświęcony spójności społeczno-gospodarczej oraz konieczności ujednolicenia działań dotyczących wszystkich funduszy strukturalnych tak aby były one zgodne z zasadą solidarności. Zasady dotyczące polityki regionalnej zostały dodatkowo zapisane w Traktacie o Unii Europejskiej z Maastricht w 1992 r. Zgodnie z jego ustaleniami wprowadzono zapis zapewniający zrównoważony postęp ekonomiczny i socjalny. Na mocy Traktatu powstał Fundusz Spójności, zwany inaczej Kohezyjnym, jak również  utworzono nowy podmiot unijny - Komitet Regionów.

W kolejnym z traktatów ustanawiających Wspólnotę Europejską, podpisany 2 października 1997 r. w Amsterdamie, rozszerzono jego treść o Tytuł, który poświęcono spójności ekonomiczno-społecznej. Zostało w nim zapisane: „celem wspierania swojego wszechstronnego, harmonijnego rozwoju, Wspólnota rozwija i kontynuuje działania prowadzące do wzmacniania jej spójności ekonomicznej oraz społecznej. W szczególności Wspólnota dąży do zredukowania różnic w stopniach rozwoju poszczególnych regionów i zmniejszenia zacofania najmniej uprzywilejowanych regionów i wysp, w tym terenów wiejskich".

W porównaniu do Traktatu z Maastricht, w Traktacie z 1997 r. rozszerzono kompetencje Komitetu Regionów związane z wprowadzeniem obowiązku konsultowania się Rady Unii Europejskiej i Komisji Europejskiej z Komitetem w sprawach: socjalnych, zatrudnienia, opieki zdrowotnej, ochrony środowiska, funduszy socjalnych, szkoleń zawodowych oraz transportu. Traktat Amsterdamski ustalił zadania Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego jako: „niesienie pomocy przy wyrównaniu głównych dysproporcji regionalnych Wspólnoty poprzez uczestnictwo w rozwoju i dostosowywaniu strukturalnym regionów o niskim stopniu rozwoju oraz w przekształcaniu upadających regionów przemysłowych."

Ustawodawstwo wtórne dotyczące polityki regionalnej na poziomie Unii Europejskiej

Traktat Rzymski ustanowił, iż do wiążących decyzji podejmowanych przez organy UE należą:

rozporządzenie - obowiązuje w całości i stosuje się bezpośrednio do wszystkich państw członkowskich. Rozporządzenie jest stosowane wprost (bezpośrednio), co oznacza, że nie wymaga żadnych dodatkowych zabiegów transformacyjnych do porządku krajowego. Rozporządzenie nakłada obowiązki i nadaje prawa obywatelom Unii Europejskiej w sposób bezpośredni. Rozporządzenia mają prawo wydawać: Parlament Europejski wspólnie z Radą UE, Rada UE , Komisja Europejska oraz Europejski Bank Centralny (tylko w zakresie Unii Gospodarczej i Walutowej).

dyrektywa -zostawia władzom krajowym wybór formy i metod jej stosowania.
Dyrektywa nie zawiera norm prawnych. Wymaga jedynie od adresatów, by podjęli konieczne środki do osiągnięcia określonego w dyrektywie celu. Adresatowi dyrektywy pozostawia swobodę doboru środków i określenia sposobu wykonania tego aktu. W przypadku dyrektywy potrzebne są odrębne akty władzy państwowej, aby mogła ona obowiązywać i być stosowana na terytorium danego państwa członkowskiego Wspólnoty. Instytucjami UE uprawnionymi do wydawania dyrektyw są: Parlament wspólnie z Radą UE, Rada UE oraz Komisja Europejska.

decyzja - obowiązuje w całości tych, do których jest skierowana. Adresatami decyzji mogą być zarówno państwa członkowskie, jak również osoby fizyczne i prawne. Decyzje są wydawane przez Parlament i Radę UE, Radę UE, Komisję Europejską oraz Europejski Bank Centralny. Decyzje są często stosowane w polityce konkurencji , Wspólnej Polityce Rolnej, polityce handlowej, Unii Gospodarczej i Walutowej.

zalecenia i opinie - nie mają charakteru wiążącego. Mogą być podejmowane przez wszystkie organy Unii Europejskiej. Nie mają mocy wiążącej, nie podlegają kontroli Trybunału Sprawiedliwości. Ich zaletą jest przede wszystkim możliwość wyrażenia przez Radę UE, Parlament Europejski i Komisję Europejską oraz inne instytucje swojego stanowiska w określonej sprawie oraz promowaniu pewnych postulatów, co do zachowania się adresatów tych aktów. Adresatami zaleceń i opinii mogą być zarówno państwa członkowskie, jaki osoby fizyczne lub prawne.

Wszystkie wymienione powyżej instrumenty prawne należą do wtórnych źródeł prawa. Wszystkie one mają bezwzględną moc wiążącą dla ich adresatów, czyli państw członkowskich. Jednak rozporządzenie i decyzja, posiadają jedną bardzo ważną wspólną cechę, mianowicie automatycznie obowiązują na terytorium państw członkowskich WE,  co oznacza, że nie wymagają żadnych dodatkowych zabiegów prawno-organizacyjnych ze strony władzy państwowej. Innymi źródłami prawa są zaliczane do tej grupy zalecenia i opinie, lecz one w odróżnieniu od rozporządzenia i decyzji nie mają mocy wiążącej.

W prawodawstwie unijnym nie tylko akty prawne pierwotne, a również i wtórne regulują kwestie polityki regionalnej. Najważniejsze z nich to:

1. Rozporządzenie Rady z 21 czerwca 1999 r. wprowadzające ogólne przepisy dotyczące funduszy strukturalnych (1260/1999/WE).

2. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 lipca 1999 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (1783/1999/WE).

3. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 lipca 1999 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego (1784/1999/WE).

4. Rozporządzenie Rady z dnia 21 czerwca 1999 r. dotyczące Instrumentu Finansowego Ukierunkowania Rybołówstwa (1263/1999/WE).

5. Rozporządzenie Rady z dnia 17 maja 1999 r. dotyczące wspierania rozwoju wsi przez Europejski Fundusz Orientami i Gwarancji Rolnej (1257/1999/WE).

6. Rozporządzenie Rady z 21 czerwca 1999 r. zmieniające rozporządzeń 1164/1994/WE ustanawiające Fundusz Spójności (1264/1999/WE).