Do czasów nam współczesnych na terenie położonej w centrum miasta osady fabrycznej zachowało się blisko 95% pierwotnej zabudowy, która w większości przypadków wciąż pełni nadane jej przez budowniczych funkcje. Do tego oś kompozycyjna osady oparta o regularną siatkę ulic, obszary zieleni i widoczny podział na cześć mieszkalną dla robotników, dzielnicę willową dla wyższego personelu fabryki oraz oddzielne części przemysłową i usługową - razem stanowi o rzeczywistym i materialnym spełnieniu postulatów idealnego XIX-wiecznego miasta przemysłowego.

W 1975 r. a następnie w latach 80-tych i 90-tych ponad 200 żyrardowskich budynków zostało wpisanych na listę konserwatora zabytków. Nie mniej ważnym okazało się wpisanie do rejestru całości układu przestrzenno-architektonicznego osady w 1979 r.

W 1990 r. powstał projekt zagospodarowania i rewaloryzacji tej zabytkowej części miasta - została wyznaczona strefa ścisłej ochrony konserwatorskiej oraz przylegający do niej obszar ochrony pośredniej, łącznie ponad 70 ha. Świadczy to o nie podlegającym dyskusji niezwykłym walorze poznawczym i wielkości skali przestrzennej żyrardowskiej osady.

6. Budynek szkoły żeńskiej - powstał w latach 60 - tych XIX w. Pierwotnie pierwsza żeńska szkoła w Żyrardowie, później Archiwum Państwowe, a w chwili obecnej siedziba m.in. Żyrardowskiego Towarzystwa Wspierania Przedsiębiorczości oraz Wydziału Promocji i Kultury Urzędu Miasta.

7. Dom Ludowy im. Karola Dittricha tzw. "Ludowiec" - pełnił funkcję domu kultury dla pracowników zakładów lniarskich. Wybudowany z funduszy jednego ze współwłaścicieli zakładów Karola Dittricha.Oddany do użytku w 1913 r. Znajdował się tu teatr, występowały i występują chóry "Echo" i "Lira", a obecnie w sali teatralnej działa kino "Len". Po 1945 r. Międzyzakładowy Dom Kultury, a obecnie Miejski Dom Kultury.

19. Willa Haupta - willa dyr. gen. fabryki, zbudowana około 1890 r. w stylu szwajcarskim. Obecnie budynek zajmuje Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej "Żyrardów" Sp. z o. o.

20. Wozownia Zakładowej Straży Ogniowej - dawna wozownia straży ogniowej zbudowana w 1896 r. Obecnie samochodowy warsztat naprawczy. Jego rewaloryzacja i nadanie nowej funkcji to jeden z pierwszych zrealizowanych projektów rewitalizacji.

23. Szkoła Policyjna - lata 20 - te XX w. Obecnie budynek mieszkalny.

24. Gołębnik - były dom starców zbudowany ok. 1913 r. Obecnie budynek mieszkalny.

27. Stołówka zakładowa zbudowana ok. 1900 r. Od 1910 r. odbywały się tu pierwsze projekcje filmów z kinematografu. W okresie międzywojennym w budynku mieściło się kino "Bioskop". Obecnie hala sportowa.

28. Pralnia i łaźnia - lata 80 - te XIX w. Oprócz publicznej pralni i kąpieliska, wyodrębniono tu pomieszczenie na kąpiele parowe (sauna). Obiekt funkcjonował do końca lat 80 - tych XX w. Po dokonanej rewitalizacji znajdują się tu gabinety lekarskie i apteka.

29. Budynek pończoszarni "Stella" - zbudowany ok. 1870 r., późniejsza rozbudowa w latach 1890 - 1910.

32. Dom mieszkalny - jeden z najstarszych domów, wybudowany przed 1867 r. Przed II wojną światową Posterunek Policji Państwowej.

33. Familijniak - sprzed 1867 r., dom wielorodzinny. W tym budynku mieściły się pierwsze zakłady przędzalnicze. Szczególnie cenny obiekt zabytkowy. Obecnie budynek mieszkalny.

34. Szkoła żydowska - z początku XX w. Po II wojnie światowej Szkoła Podstawowa nr 4. Obecnie budynek jest siedzibą Zespołu Obsługi Placówek Oświatowych w Żyrardowie.

35. Dawna rzeźnia - z ok. 1890 r., przebudowa wnętrz w 1945 r. Po II wojnie światowej remiza Ochotniczej Straży Pożarnej. Obecnie stacja naprawy samochodów i siedziba Polskiego Związku Motorowego.

36. Stara przędzalnia lnu - najstarszy obiekt zakładowy, przędzalnia lnu, zbudowana w 1833 r., rozbudowana w II połowie XIX w. i w XX w.

37. Tkalnia "Wanda" - lata 60-te XIX w. Na murze fabrycznym tablica z brązu z nazwiskami i datami urodzeń rozstrzelanych, w tym miejscu przez hitlerowskiego okupanta w dniu 18. XI.1943 r., żyrardowiaków.

46. Cmentarz rzymskokatolicki i ewangelicki - założony w 1881 r., do 1891 r. pod zarządem Fabryki Wyrobów Lniarskich, później pod opieką tutejszej parafii rzymskokatolickiej. Do najciekawszych obiektów należą - grobowiec wnuczki Karola Augusta Dittricha - Marie Marcellin z 1884 r., kaplica grobowa A. Chodaka z 1911 r., kaplica grobowa M. Wątróbskiego - murowana z początku XX w., kwatery żołnierzy z 1920 r., z września 1939 r., partyzantów poległych w czasie II wojny światowej oraz zabitych żołnierzy Armii Czerwonej, którzy po ciężkich walkach z niemieckim okupantem zajęli Żyrardów 16 I 1945 r.

47. Cmentarz żydowski - założony w XIX w. Do czasów dzisiejszych zachowało się około 200 nagrobków oraz dom przedpogrzebowy z końca XIX wieku. Pomnik postawiony w 1968 r. dla upamiętnienia pomordowanych przez niemieckiego okupanta żyrardowskich Żydów - ofiar holocaustu.

48. Kościół baptystów - wzniesiony w 1895 roku na planie prostokąta w stylu neoromańskim. Obok, w narożu parceli, znajduje się piętrowy dom parafialny z tego samego okresu. Zbór baptystów w Żyrardowie istnieje do dnia dzisiejszego.

49. Willa Zyskinda - drewniana z 1899, proj. M. Rudakowski. Jeden z cenniejszych, nielicznych budynków drewnianych w Żyrardowie.