Powstanie i rozwój Żyrardowa nieodłącznie wiąże się z lokalizacją na tym terenie w 1829 r fabryki lniarskiej. Była to jedna z największych a zarazem najnowocześniejszych fabryk wyrobów lnianych nie tylko w znajdującym się pod rosyjskim zaborem Królestwie Polskim ale również w ówczesnej Europie.

Okres największego rozwoju i rozbudowy Żyrardowa i jego fabryki przypada na drugą połowę XIX w., kiedy żyrardowskie zakłady zostały sprzedane dwóm przemysłowcom, pochodzącym z czeskiej miejscowości Schönlinde Karolowi Hiellemu i Karolowi Augustowi Dittrichowi. Rozbudowana przez nich osada fabryczna stanowi do dnia dzisiejszego unikatowe i zabytkowe centrum miasta. Ta najstarsza część Żyrardowa obejmuje obszar o powierzchni ok 70 ha i podlega ochronie konserwatora zabytków.

Charakteryzujący osadę wzorcowy układ urbanistyczny, jak i różnorodność form i stylów architektonicznych wynika m.in. ze specyficznej mozaiki etnicznej XIX-wiecznego Żyrardowa. Do pracy w fabryce zostali sprowadzeni fachowcy z całej Europy. Oprócz Polaków pracowali tu m.in. Niemcy, Czesi, Rosjanie, Anglicy, Szkoci, Francuzi i Irlandczycy. O specyfice żyrardowskiej społeczności decydowała też w dużej mierze jej wielowyznaniowość - zamieszkiwali tu katolicy, protestanci a także ludność wyznanie mojżeszowego i prawosławnego.

Panorama Żyrardowa z końca XIX w.

Powszechnie uważa się, iż całość dawnej osady fabrycznej stanowi o unikatowych walorach urbanistyczno-architektonicznych centrum Żyrardowa. W odniesieniu do innych tego typu przedsięwzięć epoki przemysłowej jest to jedyny i niepowtarzalny przykład zachowanej w całości osady fabrycznej z drugiej połowy XIX w. Powstały na bazie projektów miast idealnych, czy też "miast ogrodów" Żyrardów zaliczany jest do grona jednego z najważniejszych osiągnięć europejskiej urbanistyki tego okresu.

W chwili obecnej jednym z największych wyzwań, które stoi przed miejskim samorządem jest rewaloryzacja zabytkowej osady fabrycznej. Wydawałoby się, że wraz z końcem XX w. okres miasta przemysłowego wraz z jego tradycyjną produkcją lnianą w znacznej mierze stanowi już przeszłość. Tymczasem pozostałością po wielkich zakładach przemysłowych jest prywatna spółka, która kultywuje tradycję przemysłu lniarskiego w naszym mieści - Fabryka Wyrobów Lnianych. Do tego zachowane w bardzo dobrym stanie dziedzictwo kulturowe i materialne współdecyduje o niepowtarzalnej w skali całego kraju atrakcyjności i wyjątkowości Żyrardowa.

Archiwalne zdjęcia  pochodzą ze zbiorów Muzeum Mazowsza Zachodniego w Żyrardowie. Ich kopiowanie i jakiekolwiek wykorzystanie dla celów prywatnych lub komercyjnych wymaga uprzedniej zgody Muzeum Mazowsza Zachodniego.

Ponad 350 lat temu miejsce dzisiejszego Żyrardowa pokrywał olbrzymi kompleks leśny, którego poszczególne fragmenty nazywano: Puszczą Bolimowską, Jaktorowską, Korabiewską i Wiskicką, w zależności od tego w pobliżu jakiej miejscowości się znajdowały. W przeszłości bujny drzewostan puszczy, na terenie której powstał potem Żyrardów, dawał schronienie rzadkim gatunkom dzikich zwierząt. Znajdowało się tu m.in. największe na terenie ówczesnej Europy skupisko wymarłych już turów.

Pierwsze osadnictwo na tym terenie datuje się na koniec XV w., kiedy to w dokumentach pada nazwa istniejącej tu wcześniej osady przemysłowej - Rudy, której powstanie związane było z eksploatacją złóż rud darniowych i wytopem żelaza.

Natomiast początki samego Żyrardowa jako osady sięgają XIX wieku, a za umowną datę historycy przyjmują 1829 rok, kiedy rozpoczęto w tym miejscu dużą inwestycję przemysłową.

Na początku XIX w. Ruda Guzowska należała do rodziny hrabiów Łubieńskich. W 1829 r. Henryk, Jan i Tomasz Łubieńscy właściciele dóbr guzowskich a wraz z nimi m.in. Józef Lubowidzki (wiceprezes Banku Polskiego), Karol Scholtz (radca handlowy Banku Polskiego) przenoszą tu ulokowaną na warszawskim Marymoncie, a kierowaną przez francuskiego inżyniera Filipa de Girarda, przędzalnię lnu. Powstały kompleks fabryczny był własnością nowo założonego Towarzystwa Wyrobów Lnianych "Karol Scholtz i Współka".

Dla potrzeb nowej fabryki zostają również sprowadzone nowoczesne maszyny przędzalnicze wprost z Anglii. Natomiast produkcja przemysłowa ruszyła 24 VII 1833 r. i właśnie tą datą, umieszczaną nota bene na drukach i blankietach firmowych, określa się powstanie żyrardowskiego przemysłu lniarskiego. Swą nazwę Żyrardów zawdzięcza wspomnianemu wcześniej pierwszemu dyrektorowi technicznemu fabryki, Filipowi de Girard, który był m.in. wynalazcą maszyny do mechanicznego przędzenia lnu.

Nowopowstałą osadę fabryczna zasiedla nie tylko ludność pochodzenia polskiego ale również Czesi, Niemcy, Austriacy, Rosjanie i inne mniejszości narodowe, decydując tym samym na długie lata o wielokulturowym, a co za tym idzie też o wielowyznaniowym charakterze Żyrardowa. Na uwagę zasługuje też dość liczna w poźniejszym okresie ludność żydowska. To wszystko stanowi, iż Żyrardów stał się na długie lata "ojczyzną ojczyzn". Natomiast struktura zawodowa całej społeczności Żyrardowa została w głównej mierze zdeterminowana przez rozwijający się tu przemysł wyrobów lnianych - blisko 90 % mieszkańców znalazło zatrudnienie w fabryce.

Szybki rozwój i doskonała jakość wyrobów zaowocowały przyznaniem wyróżnień i medali na wystawach w Warszawie, Petersburgu i Moskwie. Niestety, wkrótce po rozpoczęciu produkcji nastąpiły problemy ze zbytem zalegającego w magazynach towaru, a kolejne inwestycje i modernizacje pociągały za sobą olbrzymie wydatki, na które przychylny początkowo Bank Polski odmówił dalszych kredytów. W 1842 roku w wyniku olbrzymiego zadłużenia Bank przejmuje administrację nad żyrardowskimi zakładami, a w 1847 r. wykupuje go ostatecznie od Towarzystwa Wyrobów Lnianych.

W 1857 r. fabryka została sprzedana przez Bank Polski dwóm przemysłowcom, pochodzącemu z czeskiej miejscowości Schönlinde Karolowi Augustowi Dittrichowi i wywodzącemu się ze Śląska Karolowi Hiellemu.

Wraz z rozbudową fabryki powstało osiedle mieszkalne dla robotników tzw. Nowy Świat oraz tzw. pałacyki, czyli część rezydencjalna dla kadry kierowniczej. Całość układu architektoniczno-urbanistycznego cechuje zatem wyraźny podział charakterystyczny dla typów idealnych "miast ogrodów": część robotnicza, willowa i przemysłowa.

Co więcej w osadzie powstały liczne obiekty o charakterze instytucji użyteczności publicznej tj. kościoły, szkoły, biblioteki, przedszkole, szpital, resursa, dom kultury "ludowiec", a nawet pralnia i łaźnia miejska, które w zdecydowanej większości istnieją i funkcjonują do dnia dzisiejszego. Ten zabytkowy kompleks obejmuje centralną część miasta o powierzchni ponad 70 ha.

Olbrzymia w tym rola Dittrichów, którzy to właśnie dali początek fabrycznemu systemowi instytucji i urządzeń socjalno-bytowych. Tym samym umacniał się związek robotników z fabryką i Żyrardowem, a co więcej wśród żyrardowskich robotników rosła legenda o surowych Dittrichach, ale dbających o robotników i innych mieszkańców osady; właścicielach fabryki, o których w 20-leciu międzywojennym wspominano z nostalgią, a prasa jeszcze pod koniec XIX w. pisała o nich jako filantropach.

Znaczącą dla Żyrardowa datą był również wybuch I wojny światowej, kiedy mobilizacja do wojska wchłania setki żyrardowskich robotników i rzesze okolicznych mieszkańców, co wymusiło na dyrekcji zakładów systematyczne ograniczanie produkcji, a w końcu całkowite jej wstrzymanie. Osada żyrardowska staje się wówczas bezpośrednim zapleczem niemiecko-rosyjskiego odcinka frontu biegnącego na linii Płock - Bzura - Rawka.

Od drugiej połowy 1915 r. Żyrardów pozostaje pod okupacją koalicji państw centralnych (Niemcy). W 1916 r. rozporządzeniem władz okupacyjnych żyrardowska osada przemysłowa otrzymuje prawa miejskie. Na terenie nowego miasta znajduje się cała dotychczasowa osada fabryczna oraz bezpośrednio sąsiadujące z nią miejscowości: Ruda Guzowska, Podlas a także część Teklinowa i Mariampolu.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, dekretem Rządu Rzeczypospolitej z 1919 r. powstaje Żyrardów jako oficjalna miejska jednostka administracyjna, a fabryka przechodzi pod zarząd państwowy. W okresie dwudziestolecia międzywojennego następuje również nasilenie działalności ruchów robotniczych a w tym zwycięstwo komunistów żyrardowskich w wyborach do Rady Miejskiej w 1924 r. Było to wydarzeniem bez precedensu w ówczesnej Polsce. W tym samym roku decyzją władz wojewódzkich rozwiązano zdominowaną przez komunistów Radę Miejską. Nie zmieniono jednak przyjętej przez odwołane władze nowej nazwy głównej ulicy Żyrardowa - dawnej ul. Wiskickiej, a od tamtej pory po dziś dzień ul. 1-go Maja.

W czasie II wojny światowej Zakłady dostały się pod zarząd okupacyjny władz niemieckich i produkowały m.in. na potrzeby III Rzeszy. W związku z tym Żyrardów jako ośrodek przemysłowy oraz miasto leżące na ważnej linii komunikacyjnej został obsadzony przez garnizon wojskowy, wsparty oddziałami żandarmerii i Schutzpolizei.

Sam okres okupacji hitlerowskiej zapisał się krwawymi zgłoskami w pamięci mieszkańców naszego miasta. Pamiątką po tych tragicznych chwilach są tablice i pomniki upamiętniające martyrologię mieszkańców Żyrardowa, którzy zostali zamordowani w katowniach gestapo, jak również partyzancką walkę żołnierzy Armii Krajowej i Armii Ludowej.

Pod koniec wojny wycofujące się oddziały niemieckie były przygotowane do wysadzenia w powietrze żyrardowskiej fabryki, a wraz z nią części miasta. Przed zdetonowaniem ładunków powstrzymał hitlerowców zdecydowany atak czołgistów radzieckich, którzy po ciężkiej walce zajęli miasto 16 I 1945 r.

Po zakończeniu działań wojennych w 1945 r. następuje wznowienie produkcji w Zakładach. W 1947 fabryka otrzymuje nazwę - Państwowe Zakłady Włókiennicze nr 1 w Żyrardowie. W wyniku następujących po sobie przekształceń i podziałów na bazie dotychczasowych zakładów zostają wyodrębnione Zakłady Przemysłu Bawełnianego, Zakłady Przemysłu Lniarskiego im. Rewolucji 1905 r. "Żyrardów", Zakłady Przemysłu Pończoszniczego "Stella", Zakłady Przemysłu Odzieżowego "Poldres" oraz Żyrardowskie Zakłady Tkanin Technicznych im. Kasprzaka. Ponadto w 1960 r. powstaje również Centralne Laboratorium Przemysłu Lniarskiego w Żyrardowie.

W tym czasie zatrudnienie w tradycyjnym dla Żyrardowa przemyśle lekkim przekracza 50% ogółu czynnych zawodowo mieszkańców. Co więcej w Żyrardowie powstają liczne klasy a później i szkoły o specjalistycznym profilu nauczania m.in.: Zasadnicza Szkoła Włókiennicza, a potem Zespół Szkół Włókienniczych.

O pierwszoplanowej roli Zakładów w mieście decydują też znajdujące się w ich posiadaniu żłobki, przedszkola, przyzakładowe przychodnie lekarskie, mieszkania pracownicze, a także organizowane wycieczki krajoznawcze i grzybobrania, na równi z finansowaniem działalności oświatowej i kulturalnej. Istnieje Zakładowy i Międzyzakładowy Dom Kultury oraz Biblioteka Zakładowa.

Żyrardowskie włókiennictwo zdobywa liczne wyróżnienia i nagrody. Zakłady, w tym głównie największe z nich Zakłady Przemysłu Lniarskiego eksportują swoje wyroby m.in. do Anglii, Francji, Grecji, Japonii, Kanady, Księstwa Monaco, RFN, Stanów Zjednoczonych, Szwecji, Wenezueli oraz Włoch, a także prowadzą liczne sklepy fabryczne na terenie całego kraju.

Ogólnie okres ten można określić jako czas pewnego "prosperity". Żyrardów staje się nie tylko krajowym ale i międzynarodowym ośrodkiem przemysłowym. Sytuacja ta ma ulec diametralnej zmianie z początkiem lat 90-tych XX w.

Ostatnie dziesięciolecie XX wieku to również stopniowe, związane ze słabszą na rynkach międzynarodowych koniunkturą na produkcję lnianą, pogorszenie kondycji finansowej żyrardowskich zakładów. W efekcie prowadzi to do upadku i zamknięcia większości przedsiębiorstw związanych z tradycyjną produkcją włókienniczą i odzieżową sięgającą jeszcze I połowy XIX w.

Od 1990 r. trwa proces upadku Zakładów Przemysłu Lniarskiego im. Rewolucji 1905 r. zarządzanych od tej pory przez syndyka masy upadłościowej. Na bazie zamykanego przedsiębiorstwa powstają Zakłady Lniarskie S.A., które po początkowych sukcesach napotykają kłopoty finansowe. W 1997 r. następuje ogłoszenie upadłości i wyprzedaż majątku przedsiębiorstwa. Z kolei Zakłady Przemysłu Odzieżowego "Poldres" zostają zamknięte z początkiem XXI w. Natomiast istniejące w latach 60-tych laboratorium lniarskie, które zmieniło nazwę na Centralny Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Przetwórstwa Lnu kończy działalność naukową w 2002 r. Dwa lata później w 2004 r. żyrardowska "Stella" ostatecznie zaprzestaje produkcję.

W chwili obecnej istnieją jedynie Zakłady Technicznych Wyrobów Włókienniczych "ŻYRATEX" S.A., a także kontynuatorka ponad 170-letniej tradycji lniarstwa w Żyrardowie niewielka, powstała w 1999 r. Fabryka Wyrobów Lnianych Spółka z o.o. www.fwlinen.com.pl

Przed samorządem lokalnym stanęło trudne zadanie - ocalić od zapomnienia żyrardowską historię o której na co dzień mówią czerwone mury domów i fabryk. Zostały już podjęte pierwsze kroki - Żyrardów zgłosił swój akces do funduszy Unii Europejskiej z przeznaczeniem m.in. na rewitalizację zabytkowej XIX-wiecznej osady fabrycznej. Od 2004 roku największym wydarzeniem w Żyrardowie są obchody Europejskich Dni Dziedzictwa www.edd.com.pl, których motywem przewodnim jest dziedzictwo kulturowe i przemysłowe naszego miasta.